BİZİM DE BİR SÖZLÜĞÜMÜZ VAR: AFYONKARAHİSARLlCA SÖZLÜK

Şuhut Kültür ve Dayanışma Derneği’nin iki dönem yayınladığı ” Şuhut Ekin” Dergisi, ilçemizin kültür hayatına ve tanıtımına önemli katkılar sağlamıştır. Derginin 1994 – 2000 yılları arasındaki ilk döneminde okurların ilgiyle takip ettiği bölümlerden biri de Şuhutça Sözlük’tü. Değerli büyüğümüz Avukat İhsan Özsoy’un hazırladığı bölümde Şuhut halkının asırlardır kullandığı yerel kelimeler ve deyimler tanıtılıyordu.
Dünyanın en çok konuşulan dillerinden biri olan Türkçe, ülkeden ülkeye farklılıklar (lehçe) gösterdiği gibi aynı ülke içinde farklı ağızlara ayrılır. Örneğin; Afyon ağzı ile Erzurum ağzı birbirine benzemez. İstanbul ağzı ile Kayseri ağzı birbirine benzemez. Harflerin ağızdan çıkışı, kelimelerin söylenişi, fonetiği, sentaksı farklıdır. Her bölgenin kendine özgü kelimeleri ve deyimleri vardır. Bunlar bir kusur değildir tam tersine bir dilin gelişmişliğini ve zenginliğini gösteren unsurlardır.
Afyonkarahisar’ın yetiştirdiği değerli gazeteci ve yazarlardan İbrahim Yüksel’in “AFYONKARAHİSARLlCA SÖZLÜK” isimli kitabı 2025 yılının son günlerinde okuyucularla buluştu.
Kocatepe Gazetesi günlerinden itibaren tanıdığımız İbrahim Yüksel, Afyonkarahisar’ın tarihine, kültürüne ve sanatına dair birbirinden güzel kitaplar kaleme aldı. Yazdığı her kitapta onun; doğup büyüdüğü topraklara olan bağlılığının ve sevgisinin izlerini gördük.
İbrahim Yüksel ” Afyonkarahisarlıca Sözlük” kitabını neden yazdığını şöyle anlatıyor ;
” …..bizden önceki kuşaklardan devir aldığımız kültürel bir mirası, X, Y, Z ve Alfa şeklinde sıralanan bizden sonraki kuşaklarla daha sonra gelecek kuşaklara aktarmak amacıyla kaleme aldığım bu sözlükte , Afyonkarahisarlıların binlerce yıllık yaşayışının zaman süzgecinden geçerek, billurlaşmış anlam ve özü olan, 5.109’u madde başı, 943’ü madde içi olmak üzere 6.052 sözcük, terim, deyim ve anlamdan oluşan bir söz varlığı bulacaksınız.”
Hemen ardından da ekliyor;
” Sanılmasın ki Afyonkarahisarlılar hepi topu bu 6.052 sözcükle konuşuyor. Burada kayda geçirilenler , yalnızca Afyonkarahisar’a özgü olanlarla birlikte, Türkiye genelinde kullanılmasına karşın yörede farklı anlamlar yüklenen ya da farklı biçimde telaffuz edilen sözcüklerdir.”
” Hatırlayabildiğim ve başta Türk Dil Kurumu Türkçe Sözlük, TDK Türkiye’de Halk Ağzından Derleme Sözlüğü, Kâmus – i Türki ile Kubbealtı Lugatı Misalli Büyük Türkçe Sözlük olmak üzere farklı sözlüklerden tarayarak burada kayıt altına almış olduğum sözcükler, bir dönem Afyonkarahisar’da yaşayan herkesin günlük yaşamında kullandığı, bir kısmı da unutulmak üzere olan söz, terim ve deyimlerdir.”
1970’lerde lise çağlarında Kocatepe Gazetesi’nde gazetecilik mesleğine adım atan İbrahim Yüksel, edebiyata ve tarihe olan ilgisi nedeniyle sonraki yıllarda şiir, hikâye, deneme, folklor ve edebiyat tarihi araştırmalarına ağırlık vermeye başladı.
Titiz bir araştırmacı, dikkatli bir gözlemci ve üretken bir yazar olan Yüksel, Afyonkarahisar tarihine ve kültürüne dair birbirinden değerli çok sayıda eser yayınladı. Müellifi olduğu kitapların yanı sıra çeşitli ansiklopedilere ve ortak çalışmalara maddeler/makaleler yazan İbrahim Yüksel, Afyonkarahisar’da düzenlenen bir çok sempozyumda bildiriler sundu.
Son çıkan kitabı “AFYONKARAHİSARLlCA SÖZLÜK” ile hem Afyonkarahisar kültürüne hem de dilbilim çalışmalarına katkı sağlayan İbrahim Yüksel, bu eserinde çocukluk yıllarında evlerinde, okulda ve sokakta konuşulan, Afyonkarahisar’a özgü kelimeleri, deyimleri, terimleri, ilenç (beddua) ve argoları bizlere aktarmış.
Ayrıca Türk Milleti olarak hepimizin ortaklaşa kullandığı kelimelerin Afyon ağzı ile söylenişlerini yazmış.
Asıl önemlisi; kitabına aldığı kelime ,terim ve deyimleri bir cümle ile örneklendirmiş.
Örneğin ayakta durmak, dikilmek anlamına gelen “sorutmak”kelimesini şu cümlede kullanmış; “orda yeni gelinle gibi sorudup durcene gelip şurda bi işe yarasan olma mı?”
“Saçını kestirmek, traş olmak” anlamındaki ” gırkdırmak’ kelimesi için verilen örnek ; ” Güçcük çocukların gafalarını zıfır numareyinen gırkdırcen ki hem gürbüzleşsin hem de saçları daha sık çıksın”.
Bildiğim kadarıyla Afyonkarahisar ağzı ile ilgili ilk çalışmayı Prof. Dr. Ahmet Caferoğlu yapmıştır. Büyük dilbilimci Caferoğlu, 1940 yılında yayınlanan ” Anadolu Dialektolojisi Üzerine Malzeme” isimli kitabın birinci cildinde Afyonkarahisar il merkezi ile bağlı ilçelerden topladığı ağız örneklerine geniş biçimde yer vermiştir.
Üzerinde durulması gereken isimlerden de Ali Yürük’tür. Ali Yürük ” Çatallı Köy” ve ” Türkmen Düğünü” isimli eserlerinde Emirdağ İlçesi’nin gelenek ve görenekleri kadar ağız özelliklerini ve yöresel deyimlerini metnin içine ustaca yerleştirmeyi başarmıştır.
İrfan Ünver Nasrattınoğlu ile Mehmet Ünver Nasrattınoğlu’nun ortak çalışması olan ” Afyonkarahisar Ağzı” kitabı, bölgemiz ağzını bilimsel olarak inceleyen önemli bir kaynak eser olarak değerlendirilmektedir.
Son yıllarda Afyonkarahisar’a bağlı ilçelerin hatta beldelerin ağız özelliklerini ortaya koyan yüksek lisans ve doktora tezlerinin yapıldığını görüyoruz..
İbrahim Yüksel, Afyonkarahisarlıların evde, çarşıda, pazarda, sokakta, okulda birbiriyle anlaşmak için kullandıkları binlerce kelime, terim ve deyimi bir araya getirip adeta kuyumcu titizliği ile işleyerek güzel bir eser ortaya koymuştur.
İbrahim Yüksel’i bu kitabı yazmaya iten sebep; asırların süzgecinden geçerek bugünlere ulaşan “Afyonkarahisarlıcanın” yani yöreye özgü kelimelerin, söyleyişin, ağız zenginliklerinin unutulmak üzere olmasıdır.
Dünyayı kontrol altına alan kitle iletişim araçları, “yerel” ne kadar değer varsa yok etmekte, bütün insanlığı , aynı tornadan çıkmışcasına ” tek tipleştirmektedir”.
Oysa bir dilin büyüklüğünü gösteren ölçü; lehçe, şive ve ağızların zenginliğidir. Türk Dil Kurumu Sözlüğüne girmiş Türkçe kelime sayısı 111 bin civarında. Ancak yerel ağızlardaki kelimelerle bu sayının en az iki katı olduğunu söyleyebiliriz.
Ancak modernite “yerel” değerlere savaş açtığı için gelenek ve görenekler, diller, kültürler, yaşam biçimleri yok olup gidiyor.
Dünyayı kontrol altına alan “moderniteye” baş kaldıran İbrahim Yüksel ve onun gibi insanlar, mensup oldukları kültürün sesini, nefesini, neşesini, kederini, değer yargılarını ve hafızasını gelecek kuşaklara taşımak amacıyla direnmeye devam ediyorlar.
İbrahim Yüksel’in tek bir dileği var ;
“Afyonkarahisar’ın gündelik hayatını, duygularını, düşüncelerini, mizahını yansıtan sahneleri yeniden canlandırmak için yazılmış olan bu sözlüğün bir köşesinde kendisinden bir parça bulup içlerinden “haşşöne len bizim olan.” Galemine kelamına salık. Allah vicodunu vesin” diye geçirenler olursa attığımız taş yerine varmış olacaktır.”
İbrahim Yüksel’e Afyon ağzıyla cevap verelim; ” abey hiç merak etme kitabın acar olmuş, attığın daş da yerini bulmuş”

AFYONKARAHİSARLlCA SÖZLÜK, İbrahim Yüksel, Editör; Dr. Aslı Yüksel, Çimke Yayınevi, Aralık 2025.